Het drievoudige doel overtreffen: Hoe behoudt ASEAN het groeimomentum van zonne- en windenergie?

Voorbij de verdrievoudiging: hoe houdt ASEAN het momentum in zonne- en windenergie vast?

De Associatie van Zuidoost-Aziatische Naties (ASEAN) bevindt zich op een cruciaal punt in de transitie naar schone energie. Volgens het nieuwste rapport van energiedenktank Ember, 'Beyond tripling: Keeping ASEAN's solar & wind momentum', groeide de opwekking van zonne- en windenergie in ASEAN tussen 2015 en 2022 met gemiddeld 43% per jaar, maar in 2022 vertraagde de groei aanzienlijk tot 15%. Het rapport stelt dat ASEAN, om het netto-nuluitstootscenario van het Internationaal Energieagentschap (IEA) voor 2050 te realiseren, vóór 2030 229 gigawatt aan extra zonne- en windcapaciteit moet installeren. Dit doel kan niet worden bereikt zonder krachtiger beleidsondersteuning en investeringen in infrastructuur.

Sectorachtergrond: Beleid als drijvende kracht achter de snelle groei

In de afgelopen tien jaar is de opwekking van zonne- en windenergie in de ASEAN-regio gestegen van 4,2 terawattuur in 2015 naar 50 terawattuur in 2022, met een gemiddelde jaarlijkse groei van 43%. Deze groei (46 terawattuur) komt overeen met 14% van de toename van de elektriciteitsvraag in dezelfde periode. Deze cijfers tonen aan dat schone energie een belangrijke rol speelt bij het voldoen aan de regionale elektriciteitsvraag. Vietnam is hierin met afstand de dominante speler: de in 2017 ingevoerde feed-in-tariefregeling stimuleerde de ontwikkeling van zonne- en windprojecten enorm, waardoor Vietnam in 2022 goed was voor 69% van de totale opwekking van zonne- en windenergie in de ASEAN-regio.

Deze groei was echter sterk afhankelijk van beleidsstimulansen in één land. Nu de feed-in-tariefregeling in Vietnam geleidelijk wordt afgebouwd, daalde de groei van de zonne- en windenergieopwekking in ASEAN in 2022 scherp van 67% in 2021 naar 15% (een toename van 6,4 terawattuur). Dit onderstreept het belang van beleidscontinuïteit en voorspelbaarheid voor de ontwikkeling van hernieuwbare energie.

Tegelijkertijd hebben de leiders van de ASEAN-lidstaten zich gecommitteerd aan doelstellingen om hernieuwbare energie tegen 2025 een aandeel van 23% in de primaire energievoorziening en 35% in de geïnstalleerde capaciteit te geven. Op COP28 hebben de ASEAN-lidstaten ook een gezamenlijke verklaring afgelegd ter ondersteuning van het mondiale doel om de hernieuwbare-energiecapaciteit te verdrievoudigen. Daarnaast bieden de Just Energy Transition Partnerships (JETP) van Indonesië en Vietnam nieuwe financieringsmogelijkheden om de overgang naar netto nul te versnellen.

Huidige ontwikkelingen: uiteenlopende prestaties per land, beleidsvenster geopend

Huidige ontwikkelingen: uiteenlopende prestaties per land, beleidsvenster opent

In 2022 lieten de ASEAN-landen uiteenlopende prestaties zien qua zonne-energie en windenergie. Afgezien van Vietnam nam de opwekking van zonne-energie in Indonesië toe met 0,3 TWh, in de Filipijnen met 0,3 TWh, in Thailand met 0,7 TWh en in Singapore met 0,3 TWh. In Maleisië en Vietnam groeide de opwekking van zonne-energie op jaarbasis respectievelijk met 8% (+0,2 TWh) en 2,3% (+0,6 TWh). Bij windenergie groeide de opwekking in Vietnam op jaarbasis met 236% (+5,7 TWh), terwijl Indonesië (-0,1 TWh), de Filipijnen (-0,2 TWh) en Thailand (-1,3 TWh) een daling lieten zien. Over het geheel genomen nam de opwekking van windenergie in de ASEAN op jaarbasis toe met 4,1 TWh.

Opmerkelijk is dat Thailand, hoewel er geen nieuwe zonne-energiecapaciteit werd toegevoegd, is begonnen met het combineren van batterij-energieopslagsystemen met zonne-energieprojecten om de flexibiliteit van het elektriciteitsnet te verkennen. Vietnam stapt over op een veilingmechanisme ter vervanging van de eerdere feed-in-tarieven, Maleisië heeft een groene elektriciteitstariefregeling geïntroduceerd en Thailand biedt stimuleringsmaatregelen voor daken met zonnepanelen en opslagsystemen. Deze beleidsupdates laten zien dat de ASEAN-landen zich inspannen om een concurrerendere en duurzamere markt voor hernieuwbare energie op te bouwen.

Het rapport benadrukt echter dat het theoretische potentieel van zonne-energie en windenergie in de ASEAN nog lang niet is benut. Volgens schattingen van het Amerikaanse National Renewable Energy Laboratory (NREL) bedraagt het theoretische potentieel van zonne-energie in de ASEAN-regio circa 30.523 GW en dat van windenergie circa 1.383 GW. Eind 2022 bedroeg de geïnstalleerde zonne-energiecapaciteit in de ASEAN slechts 27 GW en windenergie 6,8 GW, minder dan 1% van het theoretische potentieel. Daarbij zijn Thailand, Myanmar en Cambodja de drie landen met het grootste potentieel voor zonne-energie, terwijl Myanmar, Vietnam en Thailand voorop lopen qua windenergiepotentieel.

Impact op het energiesysteem: dubbele uitdaging van netstabiliteit en energiezekerheid

Grootschalige uitrol van zonne-energie en windenergie zal diepgaande gevolgen hebben voor het energiesysteem van de ASEAN. Enerzijds kan hernieuwbare energie de energiezekerheid versterken, de afhankelijkheid van geïmporteerde fossiele brandstoffen verminderen en afgelegen gebieden van elektriciteit voorzien, wat duurzame ontwikkeling bevordert. Anderzijds zijn zonne-energie en windenergie intermitterend, wat hogere eisen stelt aan de stabiliteit en flexibiliteit van het elektriciteitsnet.

Het rapport wijst erop dat netuitbreiding en -modernisering randvoorwaarden zijn voor de integratie van een hoog aandeel hernieuwbare energie. Opslagsystemen zullen een cruciale rol spelen bij piekscheren en dalfillen en het waarborgen van de betrouwbaarheid van de elektriciteitsvoorziening. Daarnaast moeten de ASEAN-landen goed functionerende elektriciteitsmarktmechanismen ontwikkelen, zodat hernieuwbare energie een eerlijke markttoegang en redelijke prijssignalen krijgt.

Op het gebied van emissiereductie kan een versnelde uitrol van zonne-energie en windenergie de ASEAN helpen haar Nationally Determined Contributions (NDC)-doelstellingen te halen. Volgens het netto-nulscenario van het IEA moet het aandeel van zonne-energie en windenergie in de elektriciteitsproductiemix van de ASEAN tegen 2030 circa 23% bedragen. Dit zou de koolstofintensiteit van de elektriciteitssector aanzienlijk verlagen en tegelijkertijd nieuwe banen en waardeketenwaarde creëren.

Uitdagingen: beleid, financiering en infrastructuurknelpuntenOndanks de veelbelovende vooruitzichten wordt de ontwikkeling van zonne- en windenergie in ASEAN nog steeds geconfronteerd met meerdere uitdagingen. Ten eerste is beleidsonzekerheid het grootste obstakel. De groeivertraging na de afbouw van de feed-in-tariefsubsidies in Vietnam laat zien dat een gebrek aan een stabiel en voorspelbaar beleidskader het vertrouwen van investeerders aanzienlijk kan schaden. Ten tweede blijft de druk op projectfinanciering bestaan, vooral in ontwikkelingslanden, waar de financieringskosten voor hernieuwbare energieprojecten vaak hoog zijn.

Beperkingen van het transmissienetwerk zijn een ander belangrijk knelpunt. Veel ASEAN-landen hebben een relatief zwakke netwerkinfrastructuur, waardoor het moeilijk is om de aansluiting op het net van grootschalige gecentraliseerde wind- en zonneparken te ondersteunen. Bovendien kan onvoldoende opslagcapaciteit leiden tot een toename van het probleem van afgeschakelde wind- en zonne-energie.

Het rapport wijst er ook op dat lokale-inhoudseisen (Local Content Requirements) op korte termijn de projectkosten kunnen verhogen en het concurrentievermogen van hernieuwbare energie ten opzichte van traditionele energie kunnen ondermijnen. Tegelijkertijd verstoren fossiele brandstofsubsidies nog steeds de marktprijzen, waardoor schone energie in een nadelige concurrentiepositie verkeert. Het rapport beveelt aan om, zolang de lokale maakindustrie nog niet volwassen is, de lokale-inhoudseisen te versoepelen en de fossiele brandstofsubsidies aan te passen om de economische haalbaarheid van hernieuwbare energie te vergroten.

Toekomstperspectief: Sprongsgewijze ontwikkeling onder beleidsleiderschap

Vooruitkijkend naar de komende vijf tot twintig jaar zal de energiestructuur van ASEAN ingrijpend veranderen. Volgens het netto-nulscenario van het IEA moet ASEAN vóór 2030 164 gigawatt aan zonne-energie en 65 gigawatt aan windenergie toevoegen, met een totale nieuwe capaciteit van 229 gigawatt, bijna zeven keer de huidige totale geïnstalleerde capaciteit van 34 gigawatt. Dit betekent dat er jaarlijks meer dan 30 gigawatt aan zonne- en windcapaciteit moet worden toegevoegd, veel hoger dan het huidige niveau.

Wat investeringstrends betreft, naarmate wereldwijd kapitaal zich steeds meer richt op duurzame energie en mechanismen zoals JETP worden geïmplementeerd, zal ASEAN naar verwachting meer groene financieringssteun krijgen. De technologische ontwikkeling zal zich richten op complementaire technologieën zoals batterijopslag, slimme netten en waterstof, om de systeemuitdagingen van een hoog aandeel hernieuwbare energie aan te pakken.

In het mondiale concurrentielandschap van energie heeft ASEAN de potentie om een belangrijke speler te worden in de productie en toeleveringsketen van hernieuwbare energie. Het rapport benadrukt dat ASEAN door het versterken van regionale samenwerking, het harmoniseren van normen en het vereenvoudigen van goedkeuringsprocedures de projectontwikkelingskosten kan verlagen en meer privaat kapitaal kan aantrekken.

Uiteindelijk is de grootschalige uitrol van zonne- en windenergie niet alleen noodzakelijk voor de klimaatdoelstellingen, maar ook een kans om economische groei te bevorderen, werkgelegenheid te creëren en energiegelijkheid te bereiken. Sterke beleidsondersteuning en toewijding van de overheid zullen de beslissende factoren zijn om ASEAN op een duurzaam en veerkrachtig energietraject te brengen.

---

*Dit artikel is geschreven op basis van een openbaar rapport van Ember, met gegevens tot en met 2022.*